Voordat de dakpan kwam, lagen er riet en stro op de daken. Gebakken pannen werden gewoon toen steden ze voorschreven tegen brand, betonnen pannen na de Tweede Wereldoorlog. Wie weet welke pan op het eigen dak ligt, weet ook beter wat dat dak nodig heeft.
Een dak vertelt hoe oud een huis is
Wie door Arnhem en de dorpen eromheen rijdt, ziet de geschiedenis van het pannendak gewoon op de daken liggen. Rode en blauwe gebakken pannen op de villa’s langs de Veluwezoom, oranje pannen op de boerderijen in de Betuwe, grijze en zwarte betonpannen op de nieuwbouwwijken in de Liemers. Elke periode had zijn eigen pan, en elke pan vraagt om zijn eigen onderhoud.
Douma Dakdekkers werkt sinds 1928 op deze daken, inmiddels in de vierde generatie. In die bijna honderd jaar is de dakpan flink veranderd. Een korte geschiedenis, met wat dat voor uw dak betekent.
Romeinse pannen bij Nijmegen
De eerste gebakken dakpannen in deze streek zijn Romeins. Bij Nijmegen, toen een belangrijke Romeinse legerplaats, werden al dakpannen gebakken: platte pannen met opstaande randen, met daaroverheen halfronde pannen die de naden dekten. Toen de Romeinen vertrokken, verdween ook de kennis om op grote schaal pannen te bakken.
Eeuwen van riet en stro
Daarna waren daken eeuwenlang van riet, stro of houten spanen. Dat materiaal was er volop en iedereen kon ermee werken. Het nadeel was het brandgevaar. In de dicht bebouwde steden kon één vonk een hele straat in brand zetten. Steden gingen daarom vanaf de late middeleeuwen een harde dakbedekking voorschrijven, eerst voor nieuwe huizen en later voor alle huizen binnen de stadsmuren.
Klei uit de uiterwaarden
Daarmee kwam de gebakken pan terug. En hier zat men op de goede plek: langs de Rijn, de Waal en de IJssel lag volop rivierklei. Langs de rivieren verschenen steenfabrieken die stenen en pannen bakten, die vervolgens over het water werden afgevoerd. De holle pan, met zijn golvende profiel, werd eeuwenlang de standaard op Nederlandse daken.
Van handwerk naar fabriek
In de negentiende eeuw veranderde het bakken van pannen ingrijpend. Nieuwe ovens maakten het mogelijk om continu te bakken, en pannen werden in mallen geperst in plaats van met de hand gevormd. Er kwamen ook nieuwe modellen bij, zoals de Tuile du Nord met zijn sluitende randen, die rond 1900 populair werd. Pannen die in elkaar haken, liggen strakker en houden opwaaiend regenwater beter tegen.
Voor de dakdekker betekende dat een ander vak. Een dak van holle pannen werd vaak aangesmeerd met specie. Een dak van verbeterde pannen hangt aan panlatten en haakt in elkaar. Wie nu een oud dak opent, vindt soms beide lagen geschiedenis terug.
Na de oorlog: de betonnen pan
De Slag om Arnhem in 1944 liet grote delen van de stad en de omliggende dorpen beschadigd achter. Er moest in korte tijd veel worden herbouwd, en daarna moest het land in hoog tempo nieuwe woningen bouwen. De betonnen dakpan was daarvoor ideaal: goedkoop te maken, overal te produceren en maatvast.
In de jaren zeventig en tachtig verschenen hele wijken met betonpannen, ook in Duiven, Westervoort en Zevenaar. Die pannen zijn nu veertig tot vijftig jaar oud. De toplaag slijt, ze worden ruw en nemen vocht op. Lees meer over de eigenschappen van betonnen dakpannen, of over wat er gebeurt als een dak op is in een hellend dak vervangen.
Het pannendak van nu
Een modern pannendak is meer dan pannen. Onder de pannen ligt een dampopen folie, het dak is geïsoleerd, en er moet ruimte zijn voor ventilatie. Keramische pannen krijgen een engobe of glazuur die vuil en mos tegengaat. En steeds meer daken dragen zonnepanelen, wat eisen stelt aan de bevestiging en aan de pannen eronder.
Het ambacht is daarbij niet verdwenen. De nokvorsten, de kilgoten en het lood rond schoorsteen en dakkapel zijn nog steeds handwerk. Bij Kas Douma zetten wij het zink voor kilgoten, felsdaken en roevendaken in de eigen zetterij. Hoe wij pannendaken leggen en herstellen, leest u op de pagina over pannendaken.
Waarom de geschiedenis van uw dak ertoe doet
Bij een oud huis bepaalt de pan die er ligt wat er mogelijk is. Gebakken pannen gaan vaak een eeuw mee; dan zit het onderhoud vooral in de aansluitingen en het werk eronder. Bij een monument of in een beschermd stadsgezicht moet nieuw werk aansluiten op het bestaande model en de kleur. Lees daarover meer in dakrenovatie aan een monument. Wie de bredere ontwikkeling van het vak wil volgen, leest verder in hoe dakbedekkingstechnieken veranderden.
Weet u niet zeker wat er op uw dak ligt? Vraag een gratis dakinspectie aan. Wij vertellen u welke pan er ligt, hoe oud die is en wat het dak de komende jaren nodig heeft.
Veelgestelde vragen
Hoe zie ik of mijn dak gebakken of betonnen pannen heeft?
Betonnen pannen zijn dikker en zwaarder, met een korrelige onderkant. Gebakken pannen zijn dunner, hebben een gladdere onderkant en klinken helder als u erop tikt. Bij twijfel kijken wij het tijdens een inspectie voor u na.
Kunnen oude pannen opnieuw worden gebruikt?
Gebakken pannen die nog gaaf zijn, vaak wel. Zo houdt u bij een oud dak ook het oorspronkelijke aanzicht. Ontbrekende pannen vullen wij aan met hetzelfde model, nieuw of uit sloop.
Hoe lang gaat een pannendak mee?
Betonnen pannen gaan doorgaans veertig tot vijftig jaar mee, gebakken pannen vaak een stuk langer. De folie, de panlatten en de aansluitingen bepalen of het dak als geheel zo lang droog blijft.
Uw pannendak laten bekijken
Van de villa’s in Velp tot de jaren zeventig wijken in Duiven: elk dak rond Arnhem heeft zijn eigen geschiedenis. Douma Dakdekkers kent die daken al vier generaties lang. Bel 026 220 11 96 of vraag een gratis dakinspectie aan. Voor spoedherstel in Arnhem zelf kunt u ook terecht op douma-dakdekkers.nl.
